Case study: Hamburger Energienetze, HH-WIN i węzeł łączący lokalną elektrolizę z niemiecką siecią bazową wodoru

Wprowadzenie

20 sierpnia 2026 r. na terenie dawnej elektrowni węglowej Moorburg w Hamburgu ruszyła budowa instalacji, która – mimo skromnych rozmiarów – ma zdecydować o tym, czy cała hamburska strategia wodorowa w ogóle zadziała. H2-Connector to węzeł techniczny łączący trzy elementy, które dotąd rozwijały się osobno: lokalny elektrolizer Hamburg Green Hydrogen Hub, miejską sieć przemysłową HH-WIN oraz krajową sieć bazową wodoru (Wasserstoff-Kernnetz), do której Hamburg dołącza za pośrednictwem odcinka Hyperlink należącego do holenderskiego operatora Gasunie [1][2]. Operatorem inwestycji jest miejska spółka Hamburger Energienetze, w uroczystości rozpoczęcia budowy uczestniczyła hamburska senator ds. środowiska Katharina Fegebank [6].

Ten artykuł nie ogranicza się do opisu parametrów technicznych. Chodzi o coś więcej: zrozumienie, dlaczego akurat w tym miejscu, dlaczego akurat teraz, kto za to płaci i jakie ryzyka wiążą się z budową infrastruktury, która – jak pokazują najnowsze doświadczenia niemieckiego rynku wodoru – może na starcie napotkać problem pustych rur.

Co dokładnie powstaje w Moorburgu

H2-Connector to nie pojedyncze urządzenie, lecz zespół instalacji (niem. Anlagenpark), którego zadaniem jest wyrównywanie ciśnień między systemami pracującymi na zupełnie innych parametrach. Sieć dystrybucyjna HH-WIN działa przy ciśnieniu do 25 bar, podczas gdy dochodzący do Hamburga odcinek Hyperlink operatora Gasunie pracuje przy ciśnieniu do 70 bar [3][4]. W pierwszym etapie inwestycja obejmuje dwa elementy:

• stację regulacji ciśnienia gazu (Gasdruckregelanlage), która obniża ciśnienie wodoru napływającego z ponad 13-kilometrowego gazociągu wysokociśnieniowego ze stacji przesyłowej w Rosengarten (Dolna Saksonia) z 70 bar do poziomu poniżej 25 bar, umożliwiając import do Hamburga [2][5];
• instalację wtłaczania wodoru (Wasserstoff-Einspeiseanlage), która wprowadza do sieci HH-WIN wodór wytwarzany na miejscu przez sąsiadujący elektrolizer Hamburg Green Hydrogen Hub (HGHH) [1][5].

Trzeci element – stacja sprężania (Verdichterstation), niezbędna do eksportu wodoru z sieci lokalnej z powrotem do sieci przesyłowej pod ciśnieniem do 70 bar – zostanie dobudowana później; według operatora znajduje się wciąż na etapie projektowania [1][4]. To istotne zastrzeżenie: w obecnym kształcie inwestycja pozwala na import, ale zdolność eksportu wodoru z Hamburga w głąb kraju pozostaje na razie planem, a nie zrealizowanym elementem infrastruktury.

Parametry przepustowości są znaczące jak na infrastrukturę dystrybucyjną: w pierwszej fazie instalacja ma umożliwiać import do 360 000 znormalizowanych metrów sześciennych wodoru na godzinę, a eksport do 200 000 Nm³/h [3][4]. Dla porównania, lokalna prasa branżowa przelicza tę przepustowość na ekwiwalent energetyczny zużycia około 4500 w pełni załadowanych 40-tonowych ciężarówek napędzanych wodorem, poruszających się z pełną prędkością [4] – to obrazuje skalę, choć warto pamiętać, że to porównanie ma charakter poglądowy, a nie ścisłej metryki inżynierskiej.

Koszt budowy H2-Connectora, bez uwzględnienia przyszłej stacji sprężania, wynosi około 22,6 mln EUR (ok. 26,3 mln USD po kursie 1 EUR = 1,166 USD), z czego około 16,3 mln EUR pokrywa dofinansowanie w ramach programu IPCEI [3][4].

Od węgla do wodoru: dlaczego akurat Moorburg

Wybór lokalizacji nie jest przypadkowy i dobrze ilustruje szerszy mechanizm niemieckiej transformacji energetycznej. Elektrownia węglowa Moorburg – dwublokowy obiekt o mocy około 1600 MW, należący do szwedzkiego koncernu Vattenfall – została uruchomiona dopiero w 2015 r. i była wówczas jedną z najnowocześniejszych elektrowni węglowych w Europie [39][40]. Mimo to już we wrześniu 2020 r. Vattenfall zgłosił ją do pierwszej rundy aukcji wyłączeniowych organizowanych przez Bundesnetzagentur na mocy niemieckiej ustawy o wyjściu z węgla (Kohleausstiegsgesetz) [41]. Zarząd Vattenfall otwarcie przyznawał, że eksploatacja bloku przestała być opłacalna wobec konkurencji taniej energii odnawialnej [41], a organizacje ekologiczne, takie jak BUND Hamburg, szacowały wówczas wartość rekompensaty za wcześniejsze zamknięcie na do około 260 mln EUR [42]. Elektrownia wygrała aukcję i formalnie zaprzestała spalania węgla z końcem 2020 r., a ostatecznie została wyłączona latem 2021 r. [38][40].

To zamknięcie, choć kontrowersyjne pod względem kosztów przerzuconych na system aukcyjny finansowany pośrednio przez odbiorców energii, otworzyło drogę do drugiego życia terenu. Już w czerwcu 2020 r. hamburska koalicja SPD-Zieloni zapisała w umowie koalicyjnej zamiar zbadania możliwości sprzęgania sektorów energetycznych i produkcji wodoru właśnie w Moorburgu [13]. W styczniu 2021 r. – jeszcze zanim ostatni węgiel spłonął w kotłach – Vattenfall, Shell, Mitsubishi Heavy Industries (MHI) i miejska spółka ciepłownicza Wärme Hamburg podpisały list intencyjny w sprawie budowy skalowalnego elektrolizera o mocy początkowej 100 MW na terenie dawnej elektrowni [11][19]. Symbolika jest tu równie istotna jak inżynieria: miejsce, które przez sześć lat spalało importowany węgiel kamienny, ma się stać węzłem zasilającym przemysł czystym wodorem.

Kto inwestuje i dlaczego – mapa aktorów

Wokół Moorburga zbudował się złożony układ podmiotów, z których każdy realizuje własny, choć powiązany projekt.

Hamburger Energienetze – operator sieci gazowej i elektroenergetycznej, w 100% należący do Wolnego i Hanzeatyckiego Miasta Hamburg – jest inwestorem i właścicielem H2-Connectora oraz całej sieci dystrybucyjnej HH-WIN [45][46]. Spółka powstała we wrześniu 2024 r. z fuzji Gasnetz Hamburg i Stromnetz Hamburg i obsługuje ponad 1,4 mln klientów prądu i gazu [46]. Projekt HH-WIN wystartował formalnie w 2022 r. i obejmuje cały łańcuch wartości wodoru – od elektrolizy, przez import morski, po wykorzystanie w hutnictwie, przemyśle chemicznym, logistyce portowej i transporcie [53].

Konsorcjum Hamburg Green Hydrogen Hub (HGHH) odpowiada za budowany równolegle elektrolizer. W jego skład wchodzą Shell, Mitsubishi Heavy Industries, Vattenfall oraz miejska spółka Wärme Hamburg (dziś działająca w strukturze Hamburger Energiewerke, HEnW) wraz z partnerem inwestycyjnym Luxcara [10][16]. To zestawienie jest samo w sobie wymowne: firma paliwowa (Shell), producent turbin i elektrolizerów (MHI), była właścicielka elektrowni węglowej (Vattenfall) oraz miejska ciepłownia – każdy z innego powodu chce mieć udział w tym samym terenie. Za dostawę i instalację jednostek elektrolizera odpowiada Siemens Energy, który dostarczy sześć modułów tworzących docelowo 100 MW mocy [16]. Uruchomienie komercyjne planowane jest na 2027 r. [16].

Gasunie, holenderski operator sieci przesyłowej gazu, wnosi do układu połączenie z resztą Niemiec i Europy poprzez projekt Hyperlink – odcinek niemieckiej sieci bazowej wodoru o długości 983 km, co odpowiada ponad jednej dziesiątej całego krajowego Wasserstoff-Kernnetz [32]. To właśnie stacja przejęcia Hyperlink w gminie Rosengarten w Dolnej Saksonii jest drugim końcem 13-kilometrowego rurociągu wysokociśnieniowego prowadzącego do Moorburga [5][7].

Wreszcie, w tle działa strona publiczna – rząd federalny (Bundesministerium für Wirtschaft und Energie) oraz Wolne Miasto Hanzeatyckie Hamburg, które wspólnie finansują część inwestycji w ramach unijnego programu IPCEI, przy podziale kosztów 70:30 na korzyść budżetu federalnego [22]. Symboliczne otwarcie odcinka rurociągu w Moorburgu w 2024 r. przeprowadził osobiście ówczesny minister gospodarki Robert Habeck [28].

Dlaczego ci wszyscy aktorzy w ogóle angażują się w ten projekt? Odpowiedź nie jest jednowymiarowa. Dla miasta Hamburg to element strategii uniezależnienia portu i przemysłu ciężkiego od paliw kopalnych oraz szansa na pozycjonowanie się jako europejski węzeł wodorowy [20]. Dla Shell i MHI to zdobycie doświadczenia i udziałów w raczkującym rynku technologii elektrolizy na dużą skalę w kluczowej lokalizacji portowej z dostępem do sieci 380 kV i importu energii wiatrowej z Brunsbüttel [17]. Dla Vattenfall to częściowe zamknięcie klamry: firma, która musiała zamknąć nierentowną elektrownię węglową, zamienia ten sam teren w aktywo nowej gospodarki energetycznej. Dla Hamburger Energienetze i Gasunie to wreszcie klasyczna rola operatorów infrastruktury sieciowej – budowa aktywów regulowanych, finansowanych częściowo z pieniędzy publicznych, na które popyt ma się pojawić w kolejnych latach.

Finansowanie: IPCEI i logika wspólnego europejskiego interesu

H2-Connector i cała pierwsza faza HH-WIN są częścią szerszego programu wsparcia unijnego – IPCEI Hy2Infra (Important Projects of Common European Interest), zatwierdzonego przez Komisję Europejską 15 lutego 2024 r. jako trzecia fala projektów wodorowych IPCEI, po wcześniejszych falach Hy2Tech (lipiec 2022) i Hy2Use (wrzesień 2022) [21][27]. W Hy2Infra uczestniczy 32 przedsiębiorstw z siedmiu państw członkowskich – Francji, Niemiec, Włoch, Niderlandów, Polski, Portugalii i Słowacji – realizujących łącznie 33 projekty [21][24]. Skala finansowania jest znacząca: państwa członkowskie zobowiązały się do wniesienia do 6,9 mld EUR pomocy publicznej, co ma – według szacunków Komisji – uruchomić dodatkowe 5,4 mld EUR inwestycji prywatnych, dając łącznie ponad 12 mld EUR [21][24].

Dla samego Hamburga oznaczało to w lipcu 2024 r. przekazanie decyzji o dofinansowaniu na ponad 250 mln EUR dla dwóch powiązanych projektów: budowy elektrolizera HGHH oraz pierwszych 40 km sieci HH-WIN, przy podziale kosztów 70% z budżetu federalnego i 30% z budżetu miasta [20][22]. To pokazuje, że sam H2-Connector – z przypisanym mu dofinansowaniem 16,3 mln EUR – jest tylko wycinkiem znacznie większego strumienia pieniędzy publicznych kierowanych w ten jeden punkt na mapie Hamburga.

Co istotne dla oceny wiarygodności inwestycji: Mechanizm IPCEI jest przeznaczony do wspierania przedsięwzięć o wysokim ryzyku inwestycyjnym i znaczeniu wykraczającym poza pojedyncze przedsiębiorstwo lub państwo. W praktyce oznacza to wykorzystanie pomocy publicznej do przyspieszenia inwestycji, których realizacja na warunkach czysto rynkowych byłaby trudniejsza lub wolniejsza.. To nie jest neutralna informacja – oznacza wprost, że sami regulatorzy uznają, iż bez pieniędzy publicznych ten rynek by się nie rozpoczął.

Wpisanie w system: Wasserstoff-Kernnetz i rola Hamburga

H2-Connector nabiera pełnego znaczenia dopiero w kontekście niemieckiej sieci bazowej wodoru. 22 października 2024 r. Bundesnetzagentur zatwierdziła budowę Wasserstoff-Kernnetz o docelowej długości 9040 km i wartości inwestycji 18,9 mld EUR, z czego około 60% ma powstać z przekształcenia istniejących gazociągów ziemnych, a 40% zostanie wybudowane od nowa [31][36]. Sieć ta ma połączyć główne ośrodki przemysłowe, porty i lokalizacje wytwórcze w Niemczech oraz umożliwić ścisłe powiązanie z sąsiadami europejskimi, docelowo transportując do 278 TWh wodoru rocznie [31][37]. W przedsięwzięciu uczestniczy 15 operatorów sieci przesyłowych i 10 operatorów sieci dystrybucyjnych [31].

Gasunie Deutschland odpowiada w tym systemie za odcinek Hyperlink stanowiący ponad 10% całej sieci bazowej [30][32] – i to właśnie ten odcinek, poprzez stację w Rosengarten, fizycznie łączy się z hamburskim H2-Connectorem. Innymi słowy: Moorburg to punkt, w którym lokalna ambicja Hamburga (przemysłowa sieć HH-WIN) styka się z ogólnokrajową architekturą wodorową Niemiec. Bez tego połączenia hamburski przemysł byłby skazany wyłącznie na wodór wyprodukowany lokalnie przez HGHH; z połączeniem zyskuje – przynajmniej w teorii – dostęp do wodoru z całego kraju, a w przyszłości, po dobudowaniu stacji sprężania, także możliwość eksportu nadwyżek.

Co to zmienia: skala dekarbonizacji

Według danych przytaczanych przez operatora, jeśli przemysł w obszarze HH-WIN zastąpi roczne zużycie około 6,4 TWh kopalnego gazu ziemnego wodorem neutralnym klimatycznie, to od 2032 r. można teoretycznie liczyć na redukcję emisji CO2 rzędu 1,4 mln ton rocznie [6]. To liczba warunkowa – zależna od tego, czy popyt przemysłowy rzeczywiście się zmaterializuje w zakładanej skali, o czym więcej w części poświęconej ryzykom. Wcześniejsze szacunki całego Wasserstoffverbund Hamburg (sieci partnerstw powiązanych z HGHH, obejmującej też Airbusa, ArcelorMittal, Hamburg Port Authority i inne podmioty portowe) mówiły o możliwej redukcji emisji CO2 w Hamburgu o 170 000 ton rocznie już od 2026 r. w wyniku pierwszych projektów sieciowych [14].

Sam H2-Connector nie redukuje emisji bezpośrednio – jest elementem łączącym, a nie źródłem czystej energii. Jego znaczenie polega na tym, że bez niego ani wodór z HGHH, ani wodór z krajowej sieci bazowej nie mógłby trafić do odbiorców przemysłowych w porcie w sposób elastyczny i skalowalny.

Zagrożenia i niepewności

Analiza rzetelna wymaga też spojrzenia na ryzyka, które w materiałach promocyjnych operatorów zwykle są pomijane lub minimalizowane.

Ryzyko pustych rur. Jednym z zagrożeń dla całego modelu Wasserstoff-Kernnetz – a więc pośrednio także dla ekonomiki H2-Connectora – jest niepewność popytu przemysłowego. Sama Gasunie Deutschland przyznała we wrześniu 2025 r. Jednym z najważniejszych zagrożeń dla ekonomiki Wasserstoff-Kernnetz jest niepewność dotycząca przyszłego popytu przemysłowego. Przy okazji ogłoszenia rozbudowy Hyperlink w kierunku Bremy, że nie wszystkie założenia przyjęte przy zatwierdzaniu sieci bazowej się zrealizowały – w szczególności kluczowi odbiorcy wodoru z branży stalowej znacząco spowolnili lub odłożyli swoje plany inwestycyjne [33]. Prezes Gasunie Deutschland Britta van Boven wprost określiła budowę pustych rurociągów transportowych jako wysokie ryzyko ekonomiczne i finansowe dla operatorów sieci [33]. To ryzyko dotyczy całego systemu, w który wpięty jest H2-Connector – jeśli przemysł w Hamburgu i wzdłuż trasy Hyperlink nie będzie odbierał zakładanych wolumenów, inwestycja w infrastrukturę przesyłową pozostanie częściowo niewykorzystana, a jej koszty i tak trzeba będzie pokryć, w dużej mierze poprzez taryfy sieciowe.

Niekompletność inwestycji. Stacja sprężania – element niezbędny do eksportu wodoru z Hamburga do sieci krajowej – pozostaje na etapie projektowania i nie ma jeszcze potwierdzonego harmonogramu ani włączonego do podanej kwoty 22,6 mln EUR budżetu [1][4]. Oznacza to, że w fazie startowej, jesienią 2027 r., HH-WIN będzie mógł efektywnie tylko importować wodór, a zapowiadana dwukierunkowość przepływu pozostanie funkcjonalnie ograniczona do czasu ukończenia tego elementu.

Ryzyko kosztowe po stronie inwestora. Warto odnotować w tle, że sam inwestor – Hamburger Energienetze – już wcześniej mierzył się z istotnym przekroczeniem budżetu w innych dużych projektach budowlanych: koszt trzech planowanych budynków (pawilonu wejściowego, parkingu wielopoziomowego i budynku wielofunkcyjnego) wzrósł z planowanych 53,6 mln EUR do 71,3 mln EUR, o czym poinformowano w czerwcu 2025 r. [45]. To nie dotyczy bezpośrednio H2-Connectora, ale pokazuje, że spółka ma udokumentowaną historię niedoszacowania kosztów inwestycyjnych w innych projektach – co uzasadnia ostrożność wobec podawanej kwoty 22,6 mln EUR jako ostatecznej.

Zależność od harmonogramu wielu równoległych projektów. Uruchomienie HH-WIN jesienią 2027 r. zależy od terminowego ukończenia trzech niezależnych przedsięwzięć: samego H2-Connectora, elektrolizera HGHH (którego budowa komponentów wielkogabarytowych rozpoczęła się dopiero w 2025 r. [26][29]) oraz rozbudowy odcinka Hyperlink przez Gasunie, w tym stacji przejęcia w Rosengarten. Opóźnienie w którymkolwiek z tych trzech strumieni prac przesunie w praktyce cały harmonogram, ponieważ węzeł w Moorburgu ma sens operacyjny dopiero wtedy, gdy wszystkie trzy elementy działają jednocześnie.

Ryzyko regulacyjne i polityczne. Sieć bazowa wodoru w Niemczech powstała w modelu regulacyjnym, w którym operatorzy przesyłowi budują infrastrukturę z wyprzedzeniem względem popytu, licząc na jego late materializację (tzw. rozwiązanie problemu jajka i kury) [35]. Taki model jest wrażliwy na zmiany polityki klimatycznej UE – Gasunie Deutschland wprost wskazała, że część wstrzymanych decyzji inwestycyjnych po stronie przemysłu wiąże się ze zmianami w unijnej polityce Clean Industrial Deal, które skłoniły firmy do wstrzymania się z inwestycjami [33]. Dla H2-Connectora oznacza to pośrednie ryzyko: nawet jeśli sama infrastruktura powstanie zgodnie z planem, wartość ekonomiczna inwestycji zależy od czynników pozostających poza kontrolą Hamburger Energienetze.

Potencjalna baza odbiorców HH-WIN jest znacznie większa niż jeden czy dwa zakłady. W dokumentach Hamburga jako planowanych lub potencjalnych użytkowników infrastruktury pojawiają się m.in. ArcelorMittal Hamburg, Airbus, HHLA Hansaport, Aurubis, TRIMET, a także przedsiębiorstwa rafineryjne Holborn, Nynas i ADM. Osobną grupę stanowią odbiorcy związani z portem, w tym Evos i Hamburg Port Authority. Najbardziej konkretnym nowym odbiorcą jest obecnie tesa, dla której Hamburger Energienetze przygotowuje przyłączenie do HH-WIN o mocy 25 MW z planowanym rozpoczęciem dostaw wodoru w 2027 r.

Firma / podmiot	Sektor	Status / potencjalne wykorzystanie H₂
tesa Werk Hamburg	przemysł chemiczny / produkcja taśm	najbardziej konkretny nowy odbiorca – przyłączenie do HH-WIN w 2027 r., instalacja 25 MW
Aurubis	miedź / metale	przygotowane piece anodowe do przyszłego wykorzystania H₂
ArcelorMittal Hamburg	stal	jeden z kluczowych planowanych odbiorców; H₂ dla produkcji stali
TRIMET Aluminium SE	aluminium	bardzo istotny potencjalny odbiorca dla procesów wysokotemperaturowych
HOLBORN Europa Raffinerie	rafineria	potencjalny duży odbiorca H₂ jako surowca i nośnika energii
Nynas GmbH & Co. KG	rafineria / oleje specjalistyczne	potencjalny odbiorca przemysłowego H₂
ADM Hamburg AG	przemysł spożywczy / oleje roślinne	potencjalne zastosowanie wodoru w procesach przemysłowych
Airbus	lotnictwo	potencjalne wykorzystanie H₂ w produkcji i infrastrukturze zakładów
Hamburger Hafen und Logistik AG (HHLA)	port / logistyka	zastosowania wodorowe w transporcie i logistyce portowej
Hamburg Port Authority (HPA)	infrastruktura portowa	zastosowania H₂ w urządzeniach i operacjach portowych
Hamburg Airport	lotnisko	H₂ w logistyce naziemnej; również potencjalny udział w ekosystemie paliw syntetycznych

Podsumowanie

H2-Connector w Moorburgu to modelowy przykład tego, jak wygląda dziś budowa infrastruktury wodorowej w Europie: mały fizycznie węzeł techniczny, którego znaczenie wynika wyłącznie z tego, co łączy – lokalną elektrolizę, miejską sieć przemysłową i krajową sieć bazową – a nie z własnej skali. Powstaje na terenie symbolicznie naznaczonym przez wcześniejsze wygaszenie jednej z najnowocześniejszych elektrowni węglowych w Niemczech, finansowany jest w znacznej części z pieniędzy publicznych w ramach unijnego mechanizmu IPCEI, a jego sens ekonomiczny zależy od tego, czy przemysł wokół portu w Hamburgu rzeczywiście zacznie odbierać wodór w zakładanej skali. Dotychczasowe doświadczenia z innych odcinków niemieckiej sieci bazowej – zwłaszcza spowolnienie planów inwestycyjnych branży stalowej – każą podchodzić do optymistycznych scenariuszy z 2027 r. z ostrożnością, nawet jeśli sama budowa fizycznej infrastruktury przebiega zgodnie z harmonogramem.

---

Bibliografia

1. Hydrogen Europe, „Hamburg starts building hydrogen connector for HH-WIN network”, 2026. Dostęp: https://hydrogeneurope.eu/hamburg-starts-building-hydrogen-connector-for-hh-win-network/
2. Ingenieur.de, „Wo einst Kohle brannte: Hamburg baut die Schaltzentrale für sein Wasserstoffnetz”, 2026. Dostęp: https://www.ingenieur.de/technik/fachbereiche/energie/wo-einst-kohle-brannte-hamburg-baut-die-schaltzentrale-fur-sein-wasserstoffnetz/
3. busplaner.de, „H2-Connector soll Hamburg mit dem Wasserstoff-Kernnetz verbinden”, 2026. Dostęp: https://www.busplaner.de/de/news/h2-connector-soll-hamburg-mit-dem-wasserstoff-kernnetz-verbinden-387252.html
4. 3r-rohre.de, „Hamburg: H2-Connector verknüpft lokales und bundesweites Wasserstoffnetz”, 2026. Dostęp: https://3r-rohre.de/industrie-wirtschaft/hamburg-h2-connector-verknuepft-lokales-und-bundesweites-wasserstoffnetz/
5. energiezukunft.eu, „Energiewende in Hamburg-Moorburg: Grüne Schaltstelle für Wasserstoff am Start”, 01.09.2026. Dostęp: https://www.energiezukunft.eu/erneuerbare-energien/wasserstoff/gruene-schaltstelle-fuer-wasserstoff-am-start
6. harburg-aktuell.de, „Baustart in Moorburg: Hamburger Energienetze errichten H2-Connector”, 2026. Dostęp: https://harburg-aktuell.de/news/wirtschaft/baustart-in-moorburg-hamburger-energienetze-errichten-h2-connector.html
7. gwf-gas.de, „Baustart für HH-WIN Energiezentrale: Hamburger Energienetze errichten H2-Connector”, 2026. Dostęp: https://gwf-gas.de/forschung-entwicklung/baustart-fuer-hh-win-energiezentrale-hamburger-energienetze-errichten-h2-connector/
8. Hamburg Business, „Hamburg’s electrolyser for hydrogen production taking shape”, 2025. Dostęp: https://hamburg-business.com/en/news/hamburgs-electrolyser-for-hydrogen-production-taking-shape
9. Mitsubishi Power Europe, „Shell, Mitsubishi Heavy Industries, Vattenfall and Wärme Hamburg sign Letter of Intent for 100MW Hydrogen Project in Hamburg”, 22.01.2021. Dostęp: https://power.mhi.com/regions/emea/news/shell-mitsubishi
10. Port of Hamburg Magazine, „An electrolyser is in the pipeline”. Dostęp: https://www.hafen-hamburg.de/en/port-of-hamburg-magazine/energy-hub/an-electrolyser-is-in-the-pipeline/
11. Mitsubishi Heavy Industries, „Mitsubishi Heavy Industries Partner in Newly Established Hamburg Hydrogen Network to 'Make Hamburg Greener'”, 26.04.2021. Dostęp: https://www.mhi.com/news/21042602.html
12. HGHH – Hamburg Green Hydrogen Hub, „Press”. Dostęp: https://hghh.eu/en/press
13. HGHH – Hamburg Green Hydrogen Hub, „Shell, Mitsubishi Heavy Industries, Vattenfall and Wärme Hamburg sign Letter of Intent for 100MW Hydrogen Project in Hamburg”. Dostęp: https://hghh.eu/news/shell-mitsubishi-heavy-industries-vattenfall-and-warme-hamburg-sign-letter-of-intent-for-100mw-hydrogen-project-in-hamburg
14. S&P Global Commodity Insights, „Vattenfall, Shell, MHI plan 100 MW green hydrogen plant at Hamburg”, 22.01.2021. Dostęp: https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/electric-power/012221-vattenfall-shell-mhi-plan-100-mw-green-hydrogen-plant-at-hamburg
15. Hamburg Business, „EUR 250 million for hydrogen projects in Hamburg”, 2025. Dostęp: https://hamburg-business.com/en/news/eu-approves-eur-250-million-hydrogen-projects-hamburg
16. European Commission, Competition Policy, „Hydrogen value chain – approved IPCEIs”. Dostęp: https://competition-policy.ec.europa.eu/state-aid/ipcei/approved-ipceis/hydrogen-value-chain_en
17. Hamburg Business, „EU approves EUR 250 million for hydrogen projects in Hamburg”, 2025. Dostęp: https://hamburg-business.com/en/news/eu-approves-eur-250-million-hydrogen-projects-hamburg
18. Port of Hamburg, „Commission approves up to €6.9 billion of State aid by seven Member States for the third IPCEI in the hydrogen value chain”, 19.02.2024. Dostęp: https://www.hafen-hamburg.de/en/press/news/commission-approves-up-to-6.9-billion-of-state-aid-by-seven-member-states-for-the-third-important-project-of-common-european/
19. Luxcara, „BMWE awards funding: Hamburg Hydrogen Industrial Network and large-scale electrolyzer of the HGHH project receive IPCEI-funding”, 15.07.2024. Dostęp: https://www.luxcara.com/press-releases/ipcei-funding-for-hamburg-green-hydrogen-hub-project-and-hh-win-hydrogen-distribution-network
20. Hydrogen Europe, „Commission greenlights infra-focused IPCEI project”, 15.02.2024. Dostęp: https://hydrogeneurope.eu/commission-greenlights-infra-focused-ipcei-project/
21. HGHH – Hamburg Green Hydrogen Hub, „Federal Minister for Economic Affairs and Climate Protection Robert Habeck visits IPCEI-funded projects HGHH and HH-WIN”. Dostęp: https://hghh.eu/news/federal-minister-for-economic-affairs-and-climate-protection-robert-habeck-visits-ipcei-funded-projects-hghh-large-scale-electrolyzer-and-hh-win-hydrogen-industrial-network
22. Gasunie Deutschland, „Drittes Marktinformationspaket: Reservierungen zeigen deutlichen Bedarf entlang des Wasserstoff-Kernnetzes”, 2026. Dostęp: https://www.gasunie.de/news/drittes-marktinformationspaket-reservierungen-zeigen-deutlichen-bedarf-entlang-des-wasserstoff-kernnetzes
23. Gasunie Deutschland, „Kernnetzgenehmigung: Grünes Licht für Europas größtes Wasserstoffnetz”, 22.10.2024. Dostęp: https://www.gasunie.de/news/kernnetzgenehmigung-gruenes-licht-fuer-europas-groesstes-wasserstoffnetz
24. Gasunie Deutschland, „Britta van Boven: 'Wir sind H2-ready mit Hyperlink'”, 2024. Dostęp: https://www.gasunie.de/news/britta-van-boven-wir-sind-h-2-ready-mit-hyperlink
25. Gasunie Deutschland, „Gasunie baut Wasserstoff-Infrastruktur für Bremen”, 24.09.2025. Dostęp: https://www.gasunie.de/news/gasunie-baut-wasserstoff-infrastruktur-fuer-bremen
26. Hyperlink/Gasunie, „Zentraler Meilenstein für den Wasserstoffhochlauf: Fernleitungsnetzbetreiber reichen offiziellen Antrag zum Kernnetz ein”, 2023. Dostęp: https://www.hyperlink-gasunie.de/news/zentraler-meilenstein-fuer-den-wasserstoffhochlauf-fernleitungsnetzbetreiber-reichen-offiziellen-antrag-zum-kernnetz-ein
27. Hyperlink/Gasunie, „Kernnetzgenehmigung: Grünes Licht für Europas größtes Wasserstoffnetz”. Dostęp: https://www.hyperlink-gasunie.de/news/kernnetzgenehmigung-gruenes-licht-fuer-europas-groesstes-wasserstoffnetz
28. Ferngas Netzgesellschaft, „Wasserstoff”. Dostęp: https://www.ferngas.de/wasserstoff/
29. ROBIN WOOD e.V., „Stilllegung des Kohlekraftwerks Moorburg ist ein Erfolg der Klimabewegung”, 07.07.2021. Dostęp: https://www.robinwood.de/pressemitteilungen/stilllegung-des-kohlekraftwerks-moorburg-ist-ein-erfolg-der-klimabewegung
30. energie-experten.org, „Erste Steinkohlekraftwerke werden 2021 stillgelegt”, 12.01.2020. Dostęp: https://www.energie-experten.org/news/erste-steinkohlekraftwerke-werden-2021-stillgelegt
31. Handelsblatt, „Kohleausstieg: Erste Auktionsrunde bringt Zuschlag für elf Blöcke”, 01.12.2020. Dostęp: https://www.handelsblatt.com/unternehmen/energie/energiewirtschaft-zuschlag-bei-kohleauktion-vattenfall-nimmt-hamburg-moorburg-schon-2021-vom-netz/26675188.html
32. taz.de, „Umstrittenes Steinkohlekraftwerk: Vattenfall will Moorburg stilllegen”, 04.09.2020. Dostęp: https://taz.de/Umstrittenes-Steinkohlekrafterk/!5712394/
33. BUND Hamburg, „Abschaltung von Moorburg ist überfällig”, 04.09.2020. Dostęp: https://www.bund-hamburg.de/service/presse/detail/news/abschaltung-von-moorburg-ist-ueberfaellig/
34. Wikipedia (niem.), „Hamburger Energienetze”. Dostęp: https://de.wikipedia.org/wiki/Hamburger_Energienetze
35. Freie und Hansestadt Hamburg (BUKEA), „Fusion von Stromnetz Hamburg und Gasnetz Hamburg”, 29.08.2024. Dostęp: https://www.hamburg.de/politik-und-verwaltung/behoerden/bukea/aktuelles/pressemeldungen/2024-08-29-bukea-fusion-stromnet-und-gasnetz-hamburg-960578
36. Clean Hydrogen Partnership Observatory, „Hamburger Energienetze – Hamburg Hydrogen Industry Grid (DE23)”. Dostęp: https://observatory.clean-hydrogen.europa.eu/hy2infra/ws2-hydrogen-transmission-infrastructure/hamburger-energienetze-hamburg-hydrogen-industry